Có những vết thương nhìn thấy được bằng mắt. Người ta biết mình đau ở đâu, biết khi nào cần chữa trị, biết phải nghỉ ngơi bao lâu để hồi phục. Nhưng cũng có những vết thương không chảy máu, không băng bó được, không ai nhìn thấy, và đôi khi chính người mang nó cũng không biết vì sao mình luôn cảm thấy buồn, tự ti hoặc dễ tổn thương. Đó là những vết thương tâm lý được tạo ra từ lời nói.
Nhiều người vẫn nghĩ rằng lời nói chỉ là chuyện thoáng qua. Nói xong rồi thôi. Giận thì nói nặng vài câu cũng bình thường. Cha mẹ mắng con là để dạy dỗ. Vợ chồng cãi nhau là chuyện nhà nào cũng có. Nhưng thực tế, lời nói có sức ảnh hưởng rất lớn đến cảm xúc và tâm lý con người. Có những câu nói chỉ mất vài giây để thốt ra nhưng lại mất nhiều năm để chữa lành.
Trong gia đình chúng ta, không ít người lớn lên cùng những câu nói mang tính tổn thương mà trước đây được xem là “dạy cho nên người”. Có người từ nhỏ thường xuyên nghe cha mẹ nói: “Mày chẳng được tích sự gì”, “Sao mày ngu vậy?”, “Con nhà người ta giỏi hơn mày nhiều”, “Tao chỉ khổ vì mày”, “Mày làm tao mất mặt”. Khi còn nhỏ, những câu nói đó có thể khiến đứa trẻ im lặng vì sợ. Nhưng khi lớn lên, nhiều người mới nhận ra rằng những lời ấy đã âm thầm trở thành cách họ nhìn nhận chính bản thân mình.
Tâm lý học cho thấy rằng những lời tiêu cực lặp đi lặp lại, đặc biệt từ người thân, có thể ảnh hưởng sâu sắc đến lòng tự trọng và sức khỏe tinh thần. Một đứa trẻ bị chê bai thường xuyên dễ lớn lên với cảm giác mình không đủ tốt. Một người luôn bị phủ nhận cảm xúc dễ trở nên khép kín. Một người thường xuyên nghe lời xúc phạm có thể hình thành sự tự ti hoặc phản ứng bằng nóng giận, chống đối. Điều nguy hiểm là những tổn thương này không phải lúc nào cũng biểu hiện ngay lập tức. Có khi nhiều năm sau, nó mới xuất hiện dưới dạng stress, lo âu, mặc cảm hoặc khó xây dựng các mối quan hệ lành mạnh.
Rất nhiều người trưởng thành ngày nay đang sống với những “tiếng nói cũ” trong đầu. Dù đã lớn, đã đi làm, đã có gia đình riêng, nhưng mỗi khi thất bại, họ lại nghe vang lên những câu từng bị nói lúc nhỏ: “Mày không làm được đâu”, “Mày vô dụng”, “Đừng mơ cao quá”. Có người dù đạt được nhiều thành công vẫn luôn cảm thấy mình chưa đủ giỏi, chưa đủ giá trị, vì sâu bên trong, họ chưa từng được công nhận bằng lời nói tích cực.
Không chỉ cha mẹ với con cái, lời nói trong hôn nhân cũng có thể trở thành vết thương rất sâu. Có những cặp vợ chồng không đánh nhau, không phản bội, nhưng lại làm đau nhau mỗi ngày bằng sự mỉa mai, coi thường và xúc phạm. Một câu nói kiểu: “Cô chẳng làm được gì ra hồn”, “Anh đúng là thất bại”, “Nói với em cũng vô ích”, “Tôi chán anh lắm rồi” có thể khiến người nghe tổn thương nhiều hơn chúng ta tưởng.
Điều đáng buồn là nhiều người chỉ nhận ra sức nặng của lời nói khi mối quan hệ đã quá xa cách. Có những đứa trẻ lớn lên không còn muốn tâm sự với cha mẹ vì sợ bị phán xét. Có những người vợ im lặng vì nói ra cũng chỉ nhận về lời trách móc. Có những người chồng ngày càng ít về nhà vì trong nhà không còn cảm giác được tôn trọng. Gia đình dần trở nên lạnh lẽo không phải vì thiếu tình yêu, mà vì thiếu sự tử tế trong cách nói chuyện với nhau.
Ở góc độ xã hội học, lời nói trong gia đình còn ảnh hưởng đến cách con người giao tiếp với xã hội. Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường đầy tiếng quát mắng có thể học cách giao tiếp bằng nóng giận. Một người thường xuyên bị xúc phạm dễ trở nên phòng thủ, khó tin tưởng người khác hoặc lặp lại cách hành xử đó với thế hệ sau. Vì vậy, lời nói không chỉ ảnh hưởng một cá nhân, mà còn có thể tạo ra những vòng lặp tổn thương kéo dài trong gia đình và cộng đồng.
Điều quan trọng là chúng ta hoàn toàn có thể thay đổi điều đó. Không ai sinh ra đã biết giao tiếp tích cực. Nhiều người lớn ngày hôm nay cũng từng lớn lên trong môi trường đầy lời nói tổn thương, nên họ lặp lại điều đó một cách vô thức. Nhưng trưởng thành là khi chúng ta bắt đầu nhận ra: “Mình không muốn người thân phải đau vì lời nói của mình nữa.”
Nói nhẹ nhàng không có nghĩa là yếu đuối. Góp ý không có nghĩa là phải làm người khác xấu hổ. Kỷ luật con không có nghĩa là xúc phạm con. Thẳng tính không có nghĩa là được quyền làm đau người khác.
Có những cách nói khác nhau cho cùng một vấn đề.
Thay vì: “Mày vô dụng quá”, có thể nói: “Việc này chưa ổn, mình cùng tìm cách sửa nhé.”
Thay vì: “Anh chẳng bao giờ hiểu em”, có thể nói: “Em đang cần anh lắng nghe.”
Thay vì: “Con làm bố mẹ thất vọng”, có thể nói: “Ba mẹ biết con có thể làm tốt hơn.”
Lời nói tích cực không làm mất đi sự nghiêm túc. Nó chỉ giúp vấn đề được giải quyết mà không làm tổn thương con người.
Có một điều rất đáng suy nghĩ: người thân là những người ở cạnh chúng ta nhiều nhất, nhưng cũng thường là những người dễ bị chúng ta làm tổn thương nhất bằng lời nói. Bởi vì càng thân, người ta càng nghĩ rằng “nói gì cũng được”. Nhưng thật ra, càng thân càng cần cẩn trọng. Người ngoài làm ta buồn một ngày, nhưng lời nói từ gia đình có thể theo ta cả đời.
Một gia đình hạnh phúc không phải là gia đình không bao giờ cãi nhau. Đó là gia đình mà dù có bất đồng, người ta vẫn giữ cho nhau sự tôn trọng. Là nơi con người được sửa sai mà không bị hạ thấp. Là nơi lời nói được dùng để chữa lành nhiều hơn làm đau.
Bởi đôi khi, một câu nói tử tế không chỉ giúp người khác vui hơn trong chốc lát. Nó có thể cứu một tâm hồn khỏi sự tổn thương kéo dài rất lâu về sau.
